KUALA LUMPUR – LKAN 2/2025 menampilkan peralihan penting daripada pendedahan ketidakpatuhan kepada pelaksanaan susulan yang boleh diukur melalui Papan Pemuka Ketua Audit Negara, sekali gus menambah lapisan ketelusan terhadap pembaikan sistemik.
Laporan tersebut dibentangkan pada 21 Julai 2025 selepas mendapat perkenan Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong dan dibahas pada 23 Julai 2025, menunjukkan kesediaan kerajaan menjadikan dapatan audit sebagai asas reformasi.
JAN menolak salah tafsir bahawa RM48.873 bilion ialah kerugian, sebaliknya memperincikan ia sebagai nilai kos keseluruhan lima pengauditan merentasi tujuh kementerian yang menjadi sampel.
Kenyataan susulan turut menasihati media dan orang ramai merujuk sumber rasmi bagi mengelakkan persepsi negatif berasaskan maklumat tidak tepat.
Laporan memperincikan tiga ketakteraturan serius, termasuk perolehan pajakan ladang sawit FELCRA, proses tender dan tadbir urus perolehan UKM, serta kelewatan dan pengurusan denda dalam kontrak GEMPITA.
Audit menegur mekanisme Pre-Q yang memberi ruang manipulasi pada peringkat saringan dan melanjutkan tempoh proses, sambil menyarankan kembali kepada tender terbuka untuk mempertahankan persaingan dan integriti.
Kelemahan pengurusan subsidi minyak masak turut dirakam, terutama isu ketaksepadanan agihan dengan golongan sasaran dan keperluan penetapan parameter yang lebih bersasar.
Sebanyak 44 isu telah dimuat naik pada 21 Julai 2025 ke papan pemuka untuk ditindaklanjuti, dengan JSLKAN dan JTKS memacu penyelarasan merentasi kementerian dan agensi.
Seiring pindaan Akta Audit 1957 yang memperkenal Seksyen 9A, Ketua Audit Negara kini mempunyai mandat susulan yang lebih jelas, termasuk keupayaan mengaudit entiti menerima jaminan kerajaan dan menjejak aliran dana awam.
JAN turut melancarkan eSelfAudit bagi 1,856 syarikat kerajaan yang diwartakan, memperkukuh liputan audit setara dengan piawaian INTOSAI.
Tindakan susulan nyata telah membuahkan hasil apabila RM157.73 juta dikutip semula melalui penalti, tunggakan dan duti sepanjang 2024 hingga Jun 2025.
Dalam reaksi masyarakat sivil, Institut Demokrasi dan Hal Ehwal Ekonomi menggesa kerajaan segera menggubal Akta Perolehan Kerajaan bagi menetapkan piawaian telus dan berdaya saing pada setiap peringkat proses.
Ketua Pegawai Eksekutif institut berkenaan, Aira Azhari, menegaskan masalah yang berulang menandakan keperluan pembaharuan struktur agar projek awam memberikan pulangan terbaik, sambil menekankan akta tersebut tidak akan menyelesaikan semuanya tetapi menjadi asas memulihkan kepercayaan awam.
Institut itu turut mencadangkan pendedahan proaktif rancangan perolehan, notis tender, kriteria pemilihan dan kontrak akhir melalui platform berpusat, selain mewujudkan mekanisme semakan bebas bagi memastikan pematuhan.
Institut itu juga menekankan keperluan undang-undang tadbir urus bagi perusahaan milik negara, termasuk pelantikan lembaga berdasarkan merit serta pengawasan Parlimen yang lebih teguh.
Institut berkenaan menyokong syor Ketua Audit Negara agar proses Pre-Q disandarkan kepada pangkalan data pusat yang bersepadu dengan sistem e-perolehan, bagi menutup ruang kartel dan proksi memanipulasi saringan.
Nada tegas masyarakat sivil selari dengan penegasan menteri berkaitan yang menyatakan berlakunya ketakteraturan serius dalam tiga daripada lima skop audit dan keperluan pembetulan pentadbiran yang berfokus kepada impak.
Dalam ruang legislatif, usul LKAN 2/2025 diluluskan Dewan Rakyat pada 23 Julai, menandakan persefahaman merentas parti tentang kepentingan pengawasan berkesan terhadap perbelanjaan awam.
Kesediaan FELCRA dan UKM untuk memperbaiki tatacara perolehan serta pematuhan proses merupakan langkah awal yang wajar dipantau menggunakan indikator jelas dan garis masa telus.
Dalam jangka sederhana, kejayaan reformasi akan diukur melalui keupayaan memulihkan dana, memperbaiki reka bentuk program dan menutup jurang kawal selia yang dinyatakan audit.
Platform terbuka seperti AGD memudahkan orang awam dan penyelidik menilai status susulan setiap isu, sekali gus menormalisasikan budaya menjawab kepada pengundi.
Sebagai negara yang berhasrat meningkatkan skor integriti dan daya saing, tindakan holistik antara penguatkuasaan, perundangan dan pengurusan risiko perolehan perlu diinstitusikan, bukan bersifat ad hoc.
Dengan mandat undang-undang yang lebih jelas dan kaedah audit yang diperkasa, LKAN 2/2025 menunjukkan bagaimana pendedahan, susulan dan pelaporan boleh dirangkaikan menjadi ekosistem akauntabiliti yang konsisten.
JAN menutup kenyataan dengan ajakan kepada orang ramai agar merujuk portal mereka bagi mengelak salah erti angka dan memahami konteks penuh dapatan.
Dalam konteks pengurusan fiskal yang berhemah, langkah susulan yang dipacu data dan libat urus rentas sektor akan menentukan sejauh mana audit diterjemah sebagai penjimatan, nilai untuk wang, dan perkhidmatan lebih baik kepada rakyat.
