KUALA LUMPUR – Dekad digital memaksa proses siasatan bergerak seiring dengan bukti yang cepat hilang, dan di sinilah perintah pemeliharaan serta retensi metadata menjadi pengimbang di antara keberkesanan penyiasatan dan hak privasi.
Dr. Haezreena Begum, Kriminologi dan Pensyarah Kanan, Fakulti Undang-undang, Universiti Malaya menekankan bahawa perintah pemeliharaan yang cepat boleh mencegah kehilangan bukti sementara rantaian jagaan yang selamat menjamin kebolehterimaan di mahkamah.
“Kerangka statutori yang jelas perlu mentakrif jenis data yang boleh dipelihara seperti rekod panggilan, alamat IP dan data lokasi serta menetapkan tempoh retensi yang sesuai.
“Dalam kes bergerak pantas, akses tepat pada waktunya bukan sahaja membantu pengecaman suspek, tetapi menyokong analisis corak jangka panjang dan kepolisan berasaskan risikan,” katanya lagi.
“Walau bagaimanapun, retensi berlebihan menghakis kepercayaan awam, maka imbangan antara kawalan jenayah dan kebebasan sivil perlu dilaksanakan melalui prosedur piawai, storan selamat dan semakan undang-undang yang kukuh,” ujar beliau.
“Tanpa kerangka yang sekata, pematuhan yang tidak seragam mendedahkan negara kepada kehilangan bukti dan jurang pendakwaan,” jelasnya.
“Sebaliknya, pengawasan kehakiman yang nyata dan had tujuan kepada kesalahan serius ialah benteng yang mengekalkan kepercayaan awam,” tambah beliau.
Di medan polisi, Majlis Peguam Malaysia sebelum ini menzahirkan kebimbangan tentang pengumpulan metadata mudah alih dan menuntut ketelusan, audit serta pagar undang-undang yang boleh dikuatkuasakan, selaras dengan prinsip kedaulatan undang-undang.
Dari sisi akademik-legal, peguam Foong Cheng Leong menekankan keperluan hak tindakan sivil yang lebih jelas bagi mangsa penyalahgunaan data, dengan hujah bahawa pergantungan semata-mata pada kuasa penguatkuasaan komisioner tidak lagi memadai dalam ekosistem digital yang sarat risiko.
Foong berhujah bahawa penambahbaikan undang-undang privasi data perlu membuka laluan kepada remedi efektif oleh individu, di samping memperkukuh aspek akauntabiliti organisasi dan agensi yang mengurus data.
Rangka retensi MCMC yang sedang dirundingkan, apabila dimeterai kelak, perlu disepadukan dengan ekosistem PDPA yang lebih teguh agar proses akses metadata tidak menafikan hak subjek data, sebaliknya berjalan di bawah prinsip kesepadanan yang boleh diaudit.
Di lapangan, kesedaran awam menuntut penerangan yang mudah difahami.
“Saya faham polis perlukan data untuk menjejak sindiket yang licik,” kata Sharifah Hani dari Kuantan.
“Tetapi setiap akses mesti meninggalkan jejak audit dan diluluskan hakim, kerana hanya itu yang meyakinkan kami bahawa kuasa digunakan dengan tertib.”
“Bapa saya bekerja sebagai pemandu lori antara negeri dan kerap bergerak pada waktu malam,” kata Mohd Ariffin.
“Jika pihak berkuasa boleh minta data lokasi, nyatakan hadnya dan diharamkan sama sekali penggunaan untuk tujuan pemasaran atau pemprofilan politik.”
“Saya penganalisis data dan tahu betapa nilai di sebalik metadata,” kata Tan Jia Wen di Kuala Lumpur.
“Sebab itu saya mahu definisi tujuan siasatan ditulis jelas dalam undang-undang subsidiari, supaya pintu belakang tidak terbuka bagi kegunaan yang tidak dibenarkan.”
“Saya guru dan berdepan beberapa isu buli siber di sekolah,” kata Rohana Idris.
“Kalau retensi membantu pihak berkuasa bertindak pantas, saya setuju, asalkan pelajar dan ibu bapa faham prosedurnya dan ada saluran aduan yang berfungsi.”
“Saya bekerja dalam industri pelancongan dan tahu manfaat statistik mobiliti,” kata Gurmeet Singh dari Melaka.
“Namun kerajaan perlu menerbitkan laporan tahunan tentang jumlah dan jenis permintaan agar kami nampak bukti, bukan slogan.”
Seiring rundingan awam ini, garis halus antara kepentingan penyiasatan dan hak privasi menuntut perincian yang jitu—daripada siapa boleh meminta dan di bawah perintah siapa, hingga berapa lama data disimpan dan bila ia dimusnahkan.
Dengan pemeriksaan kehakiman, audit bebas, had tujuan dan hak remedi yang nyata, negara kita boleh memeterai kerangka yang menyegerakan keadilan tanpa menyalahi martabat privasi rakyat.
